Danas, kada se u BH javnosti mnogo govori o nelegalnom otvaranju entitetskih institucija entiteta Republike Srpske u zgradi tzv. naziva „Srpska kuća“, u Brčko distriktu, neophodno se rasprava mora vratiti iz sfere dnevne politike u sferu normativnog prava.Takva potreba proizilazi iz razloga što status Brčko distrikta nije stvar političke volje entiteta, već rezultat međunarodno obavezujuće arbitražne odluke koja je sastavni dio dejtonskog ustavnog poretka.
Polazna tačka u ovom slučaju je Dejtonski mirovni sporazum. U njegovom Aneksu IV nalazi se Ustav Bosne i Hercegovine. Naime, Član I/3 Ustava Bosne i Hercegovine propisuje da se država Bosna i Hercegovina sastoji od dva entiteta: Federacije BiH i Republike Srpske. Međutim, ta odredba ne znači da entiteti imaju neograničenu teritorijalnu jurisdikciju.
Član III/3(a) Ustava Bosne i Hercegovine propisuje: “Sve vladine funkcije i ovlaštenja koja ovim Ustavom nisu izričito data institucijama Bosne i Hercegovine pripadaju entitetima.” Ali ista ustavna konstrukcija predviđa i ograničenja. Član III/5(a) Ustava Bosne i Hercegovine nalaže da će „Bosna i Hercegovina preuzeti nadležnosti potrebne za očuvanje suvereniteta, teritorijalnog integriteta i međunarodnog subjektiviteta države.“ Nadalje, član III/3(b) propisuje da su entiteti dužni u potpunosti poštovati Ustav Bosne i Hercegovine i odluke institucija Bosne i Hercegovine.
Međutim, u svemu ovome treba napomenuti da je status Brčkog konačno riješen kroz Arbitražnu odluku za Brčko, donesenu 5. marta 1999. godine od strane Arbitražnog tribunala za spor oko međuentitetske linije razgraničenja u oblasti Brčkog (Konačna odluka – Final Award), te Dopunskom odlukom od 18. augusta 1999. godine (Supplement Award) koja dodatno precizira režim, i sve to u skladu s Aneksom II Dejtonskog sporazuma.
Tako u tački 11 „Konačne odluke“ eksplicitno je utvrđeno da će Brčko biti “jedinstvena administrativna jedinica pod suverenitetom Bosne i Hercegovine”. Dalje je određeno da entiteti prenose sva svoja ovlaštenja na teritoriji Distrikta na novu multietničku vlast Brčkog. Drugim riječima, entiteti su trajno izgubili pravo da na tom prostoru vrše izvršnu, zakonodavnu i upravnu vlast.
Ovaj režim je dodatno konstitucionaliziran Amandmanom I na Ustav Bosne i Hercegovine (2009), kojim je Brčko distrikt Bosne i Hercegovine formalno unesen u ustavni tekst kao posebna jedinica lokalne samouprave pod suverenitetom države Bosne i Hercegovine.
U tom svjetlu, otvaranje operativnih ureda entitetskih institucija poput poreskih organa, fondova ili ministarstava, ne može se relativizirati kao “administrativna koordinacija”.
Ukoliko ti organi obavljaju javne funkcije, pružaju upravne usluge ili donose akte sa pravnim dejstvom, tada je riječ o faktičkom vršenju javne vlasti. Međutim, kako je već navedeno, prema „Konačnoj arbitražnoj“ odluci od 5. marta 1999. godine, javna vlast entiteta u Brčkom, ne postoji.
U skladu sa time, postupcima koje čini Vlada RS-a, ne otvara se političko pitanje, nego pitanje poštovanja međunarodno obavezujuće odluke koja je dio dejtonskog ustavnog sistema.
Svako uspostavljanje paralelne entitetske institucionalne strukture na teritoriji Brčko distrikta znači derogiranje arbitražne odluke i narušavanje ustavne ravnoteže uspostavljene Dejtonskim mirovnim sporazumom.
Samim time proizilazi nedvojbena pravna činjenica, Brčko distrikt je zamišljen kao neutralni ustavni korektiv entitetske podjele. Ono nije “ničiji prostor”, niti predmet simboličkog teritorijalnog obilježavanja. Njegov status proizlazi iz međunarodne arbitraže i ima snagu ustavne norme.
Zato je ključno pitanje jednostavno: može li entitet vršiti javne ovlasti tamo gdje mu je međunarodnom odlukom ta vlast oduzeta? U okviru važećeg ustavnog poretka Bosne i Hercegovine, odgovor je nedvosmislen i glasi: ne.
U tom smislu, otvaranje entitetskih institucija sa izvršnim ovlastima u Brčko distriktu nije administrativni potez. To je ustavnopravni izazov na koji se ne odgovara se političkom retorikom, nego pravnim argumentima i imperativnim poduzimanjem institucionalnih reakcija na takve radnje i postupke.
U protivnom, pasivnim institucionalnim pristupom možemo očekivati daljnje protupravno testiranje tzv. “crvenih linija“ i ispitivanje snage države Bosne i Hercegovine od strane entitetskih vlasti, što u suštini znači, „trpljenje“ daljnjih pokušaja urušavanja ustavnopravnog poretka uspostavljenog Dejtonskim mirovnim sporazumom. U tom slučaju jedno je sigurno. Kasniji ishodi i posljedice mogu biti dalekosežnije od trenutnih.
Piše: Nermin Tursić
SB